رهبران و داعيان ايشان در اين دوره دانسته نيست . « 1 » اسماعيليان به همين گونه توانستند حركتى را هدايت كنند كه در نهايت در سال 296 هجرى به قيامى در تونس در شمال افريقا و برپايى اوّلين حكومت رسمى اسماعيليه ( فاطميان ) انجاميد . 2 - 4 . قيام قرمطيان در همين زمينه بايد از حركت قرمطيان « 2 » نيز ياد كنيم كه در نيمهء دوم قرن سوم هجرى يعنى در اوايل غيبت صغرا خود را نشان داد و در ادامهء دعوت اسماعيليّه بود . اين حركت كه به حمدان بن اشعث قرمط منسوب است ، در زمان معتمد و به سال 261 هجرى در سواد عراق آغاز شد و دامنهء آن به شام و بحرين نيز رسيد . اگر چه حركت آغازين قرمطيان از كوفه بود ، ولى چون در عراق ناكام ماندند ، به شام روى آوردند و فعّاليت‌هاى گستردهء نظامى خود عليه حكومت را در آن جا دنبال كردند . در شام ، زكرويه بن مهرويهء فارسى به كمك فرزندانش تلاش فراوانى براى تثبيت قدرت خود به كار بست ؛ ولى توفيقى نيافت و جملگى به قتل رسيدند و بدين ترتيب ، كار قرامطهء شام به پايان رسيد . امّا در بحرين ، قرمطيان توانستند با هم‌داستان كردن ابو سعيد جنابى با خود ، موقعيت برترى به دست آورند . ابو سعيد ، پايهء حكومت قرامطه را در اين منطقه نهاد و پسرش آن را به اوج رسانيد . در زمان وى ، نواحى هجر و احسا و قطيف نيز كه از توابع بحرين بودند ، تحت نفوذ قرمطيان در آمدند . به نظر مىرسد كه در زمان جانشين او ابو طاهر سليمان ، انحرافات شديدى در انديشهء قرمطيان پديد آمد كه

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر ، ر . ك : فرقهء اسماعيليّه ، هاجسن و اسماعيليان ، برنارد لوئيس ، اسماعيليّه ، فرهاد دفترى . ( 2 ) . قرمطيان ، شاخه‌اى انشعابى از اسماعيليّه بودند كه به قيام مسلّحانه و كشتار مخالفان با آداب و شعائر رسمىاسلام همانند حج اعتقاد داشتند . عقايد آنان به جهت رازدارى شديد آنها ، چندان روشن نيست ؛ ولى حمله به مكّه در سال 317 هجرى و سرقت حجر الأسود و كشتار مردمان در اين حرم مقدّس ، نام آنها را مشهور كرده است . آنان در سال‌هاى 286 - 366 هجرى در بحرين ، احسا و قطيف حكومت داشتند .